Style w sztuce

PREHISTORIA

Prehistorią określa się najdłuższy okres w dziejach ludzkości – od pojawienia się człowieka na Ziemi do powstania pisma, poznawalny jedynie za pośrednictwem archeologii. Tak długi okres można jednak podzielić na epoki, uwzględniając zmienność form przedmiotów codziennego użytku, sposobu bytowania czy zmian w organizacji życia plemiennego. Tak więc najstarszą epoką jest epoka kamienia, dzielona na paleolit, mezolit i neolit, a potem kolejno epoki miedzi, brązu i żelaza. Należy jednak pamiętać, że pojawienie się nowych epok było procesem długim, dziejącym się na różnych obszarach w różnych przedziałach czasu.

ROMANIZM

Przyjęcie przez Polskę chrztu w 966 r. dało impuls do kształtowania się nowych form budownictwa, malarstwa, wyrobów rzemieślniczych i zmian w życiu ludności. Sztuka tego okresu związana była z księciem – władcą i z Kościołem. Realizacje fundacji kościelnych, tak wówczas liczne, stymulowało rozwój monumentalnej architektury – kościoły, klasztory, a także pałace z kaplicami. Pojawia się rzeźba architektoniczna, wyroby potrzebne do sprawowania kultu religijnego, docierają z terenów zachodniej Europy iluminowane księgi. Budowle są masywne, mają małe okienka zamknięte półokrągłym łukiem i portale z kolumienkami, małe galeryjki lub płytkie arkady. Wnętrza posiadają sklepienia kolebkowe lub krzyżowe.

GOTYK

Gotyk to styl w architekturze, a także w sztukach plastycznych, takich jak rzeźba, ma­larstwo, złotnictwo itd., który ogarnął niemal całą Europę w okresie dojrzałe­go i późnego średniowiecza .
Druga połowa XIV w. na ziemiach polskich to okres w którym współistniały obok siebie rozwinięte już w pełni formy romańskie i szukające swojego wła­snego, indywidualnego charakteru formy gotyckie. Szczególną aktywność przejawiał wówczas żywioł mieszczański odciskając swoiste piętno na życiu średniowiecznej społeczności sprzyjając rozwojowi innego, afirmującego ży­cie doczesne, ale oparte dalej na religijnym postrzeganiu świata. Tworzy ono nowy model otaczającej rzeczywistości, jako dzieła Boga. Zatem wszystko co stworzone przez Boga może i powinno być odtworzone przez sztukę, dając tym również świadectwo kunsztu rąk i wyobraźni ludzi swojej epoki.
W dziejach sztuki polskiej wyróżnić można trzy okresy: lata 1240 -1300 kiedy na­stąpił zmierzch form romańskich na rzecz form o zupełnie różnych walorach estetycznych; lata 1300 – 1450 – okres pełnej wybujałych form działalności artystycznej, szczególnie w architekturze i rzeźbie i okres późnogotycki (do 1500 r.) kiedy to swoje apogeum osiągnęły gotycki detal architektoniczny oraz malarstwo i rzeźba.
Zmiany w rozwoju społeczności doprowadziły do tego, że w architekturze go­tyku kościół ustąpił miejsca także budowlom świeckim. Jakkolwiek nadal wiódł prym jako budowla imponująca, największa, trudna w realizacji, to za­częły także powstawać ratusze, fortyfikacje, wreszcie domy mieszczańskie, zamki.
Nowe przedsięwzięcia budowlane, tak różne od ciężkich realizacji romań­skich, były możliwe dzięki zastosowaniu systemu filarowo-żebrowego. Zamiast grubych murów z małymi oknami tworzono mocny szkielet złożony z filarów, żeber, łuków przyporowych i szkarp, gdzie ściany nie miały znaczenia kon­strukcyjnego i mogły być zminimalizowane na korzyść dużych okien. Te rozbłysły wówczas feerią barw witraży, kompozycji z kolorowych szybek.
Istotnym przewartościowaniom uległo także malarstwo. Dzięki opanowaniu techniki światłocienia malarz gotyku posiadł umiejętność przedstawiania trójwymiarowości postaci, jej ruchu czy chwilowego zatrzymania. Postaci coraz częściej malowano w konkretnych wnętrzach, pośród przyrody, uciekając od standardowego malowania złotego tła. Inne postrzeganie świata obudziło potrzebę wprowadzania do obrazów elementów pejzażu, panoram miast, rodzimej roślinności, a także wnętrza mieszkalne z używanym wyposażeniem. Tak więc postaci świętych pokazywano coraz częściej w otoczeniu znanych współczesnym, nadając więcej cech ludzkich, mniej nieosiągalnych. Rzeźba gotycka odrzuca romańskie kanony zdobnicze – prostotę, linearność, skostniałość postaci na rzecz bardziej plastycznego modelowania kształtu po­staci, nadania cech naturalności, wreszcie odniesienia do form ornamental­nych czerpanych z przyrody. Postaci są pełne wdzięku, swobodne w gestach, przyodziane w ozdobne szaty o miękko lub ostro łamanych fałdach. Obok rzeźby kamiennej bujnie rozwinęła się rzeźba drewniana, tak pojedyncze figury jak i grupy postaci.
Dzięki upowszechnieniu się wzorników, w okresie gotyku zwiększyła się pro­dukcja wyrobów, szczególnie dla potrzeb kultu religijnego. Dotyczy to wyro­bów złotniczych, często emaliowanych. Po 1246 r. wprowadzono wyrób mon­strancji, które zaczęły przybierać bardzo zróżnicowane wzory. Rozwój kultu relikwii spowodował wytworzenie relikwiarzy o przeróżnych formach i wielko­ści. Szaty liturgiczne ozdabiane były haftami o różnorodnym splocie. Z brązu wytwarzano płyty nagrobne, chrzcielnice i inne drobne przedmioty.

RENESANS

Renesans to okres rozwoju sztuki i kultury europejskiej od schyłku średniowie­cza do początków doby nowożytnej, tj. XV i XVI w, przy czym we Włoszech rozpoczął się on już w 1402 r. kiedy ogłoszono konkurs na drzwi do baptysterium katedry we Florencji. Renesans to inny, nieznany dotąd, stosunek do ży­cia. Jest on synonimem nowej wizji świata – wizji której w centrum zaintereso­wania jest człowiek z jego potrzebami i możliwościami rozwoju. To okres fa­scynacji antykiem, okres odrodzenia nauki, humanizmu, indywidualizmu i do­ceniania roli artysty w tworzeniu kultury. Jest to też czas zeświecczenia życia społecznego oraz zmiany światopoglądu i obyczajowości pod wpływem ru­chów reformatorskich. Sztuka odchodziła od ścisłych związków z religią ewo­luując w stronę treści humanistycznych. Wynalezienie metody ręcznego druku przez Gutenberga w pół. XV w. ułatwiło powielanie tekstów i tym samym wzmogło proces zmiany świadomości ówczesnych społeczeństw.
W architekturze, konstrukcja budowli tak bardzo akcentowana w gotyku, odeszła na plan dalszy, a naczelne miejsce zajął rytm podziału przestrzeni, harmonia wzajemnych stosunków pomiędzy częściami budowli oraz piękno form i szczegółów ornamentacji. Artyści renesansu nie byli już bezimiennymi twórcami, lecz powszechnie znanymi z nazwiska i imienia.
W malarstwie pojawia się nowy punkt widzenia świata i człowieka. Obok ma­larstwa religijnego pojawiają się obrazy o tematyce świeckiej – portrety, pej­zaże, sceny rodzajowe. Zmieniła się też perspektywa obrazu, co dawało wra­żenie przestrzeni. Przeważa jasna kolorystyka, panuje ład, spokój, pojawia się obraz świata pełnego harmonii.
W rzeźbie dominują popiersia portretowe, posagi konne, akty, medalierstwo i rzeźba sepulkralna /nagrobna/. Doceniono walory muzyki i literatury, twórczo je rozwijając.
Do najwybitniejszych twórców renesansu należą: malarz i rzeźbiarz Michał Anioł, architekci Filippo Brunelleschi i Bramante, rzeźbiarz Lorenzo Ghiberti. W Polsce działają Bartłomiej Berecci, Franciszek Florentyńczyk, Morando, rzeź­biarz Michałowicz z Urzędowa.

MANIERYZM

Manieryzm to zjawisko w sztuce europejskiej, które pojawiło się równocześnie z późnym renesansem, począwszy od około 1520 r do ok. roku 1610. Istotą tego ruchu było świadome antyracjonalne i antymaterialistyczne niemal mistyczne odejście od renesansowego postrzegania świata i odtwarzania istniejącej rzeczywistości. Manieryzm zerwał z renesansowymi kanonami harmonii i ładu na rzecz skomplikowanych układów formalnych, wyszukanych tematów i wir­tuozerii w wykonaniu dzieł. Przesadna ekspresja, wyimaginowane niesamowi­te sceny, a przy tym wytworna elegancja, wdzięk i wyrafinowanie to cechu malarstwa manierystycznego.
W architekturze swobodnie eksperymentuje się z klasycznymi elementami ar­chitektonicznymi, szuka się niemal abstrakcyjnych rozwiązań formalnych na­syconych zaskakującymi efektami. Popada się w skrajności – nawarstwiając nadmiernie ornamentykę, lub ograniczając ją do oschłych schematów.

BAROK

Barok to bez wątpienia styl kontrreformacji. Program soboru trydenckiego, 1545 – 1563, dał impuls do odrodzenia życia kościelnego, tym samym wyzna­czając kierunki działania, w wyniku których pojawiły się nowe wartości este­tyczne i formalne w sztuce europejskiej. Rozmiary wznoszonych budowli, nowy podział przestrzeni, bogactwo ornamentyki i dekoracji miały zwrócić uwagę społeczeństw na inne, niż wskazywała to reformacja, cele i powinności. Nale­żało odbudować autorytet Kościoła i władzy państwowej, i właśnie barok stał się na blisko 150 lat jedyną formą stylową, która zadowoliła duchowe i arty­styczne, a także i społeczne potrzeby ludzi od poł. XVI w. do 1780 roku. To styl który opanował wszelkie dziedziny życia: budownictwo, malarstwo, rzeźbę, literaturę, muzykę, a nawet sposób życia, ubrania czy wyposażenia domu. Stworzył pełne przepychu i blasku uroczystości kościelne i dworskie oraz roz­budził nadmierny zapał i uniesienie religijne.
W architekturze pojawiły się ogromne kościoły, pałace, charakteryzujące się chaotycznością i asymetrią założenia, pełne zdobień i dekoracji, które często przyćmiewają swą wielkością i ilością konstrukcję budowli. Wzorem dla licz­nych realizacji stał się rzymski kościół jezuitów II Gesu. Szeroko stosowano świa­tłocień poprzez wyginanie elewacji, przerywanie gzymsów, a wewnątrz oprócz sztukaterii stosowano malarstwo iluzjonistyczne. Budowla barokowa to popis inwencji i wyobraźni zleceniodawcy i twórcy. Pełno nieznanych moty­wów, nowych rozwiązań przestrzennych, pojawiły się specjalnie projektowane parki, ogrody w których nie brakowało stawów, mostków, fontann itp.
W malarstwie dominuje dramatyzm, ekspresja i iluzyjność. Dominuje mistycz-no- symboliczna tematyka religijna. Ogromne obrazy przesycone ciemnymi barwami stwarzają aurę tajemniczości i niepokoju, a jednocześnie potęgują głębię nieprzebytej przestrzeni. Światło na obrazach przyjmuje nieznaną wcześniej funkcję zwiększania dramatyzmu przedstawianej sceny. To wszystko tworzy świat nieuporządkowany, chaotyczny, pełny lęków, a jednocześnie pociągający. Swe apogeum osiągała także barokowa rzeźba i dekoracje architektoniczne, przesycone patosem, nadmiernym przerysowaniem ruchu, dążące do jak najdokładniejszego przedstawienia silnych uczuć, a nawet ekstazy.
Do czołowych artystów epoki baroku należą architekci Jacopo Vignola, Do-menico Fontana, Bernini. W Polsce powstaje Kalwaria Zebrzydowska zbudo­wana przez Bernardoniego, Kaplica Wazów na Wawelu. Wawrzyniec Senes buduje kolegiatę w Klimontowie, a Jan Trevano wznosi potężny zamek Krzyż-topór w Ujeździe.

SARMATYZM

Terminem tym określa się formację kulturową w Polsce od końca XVI do po­łowy XVIII w. Była to specyficznie polska ideologia, obyczajowość i styl życia szlachty, której cechami charakterystycznymi były: megalomania narodowo – stanowa, niechęć do cudzoziemców i różnowierców, nietolerancja, po­wierzchowna dewocja połączona z fanatyzmem religijnym, wiara w zabobo­ny, orientalizacja stroju, przepych pałaców, wystawne uczty.
Elementy sarmatyzmu znalazły swój wyraz także w sztuce. W architekturze sto­sowano rozwiązania rodzime, gdzie gotyckie bryły budowli wzbogacane były swoistą dekoracją stiukową /typ kalisko – lubelski/. Sarmatyzm najwyraźniej odcisnął piętno na malarstwie portretowym, którego szczególna odmianą są portrety trumienne. Wykonane przez malarzy cechowych odznaczają się na­iwnością, ale i pewnym realizmem. Są to portrety zmarłych malowane farbą olejną na blasze, o kształcie sześcio- lub ośmiobocznym, umieszczane u wez­głowia trumny, a potem przekazywane bardzo często do kościoła.
Portret sarmacki ewoluował od płaskich przedstawień na początku wieku XVII do pewnych form bryłowatości w okresie baroku, a potem rokoka. Obok wi­zerunków reprezentacyjnych, gdzie bardzo często postać odziana jest pan­cerz z narzuconym na ramiona ozdobnym płaszczem, powstawały niejedno­krotnie realistyczne portrety o zaznaczonych pewnych cechach psycholo­gicznych malowanych postaci.
Wyróżnikiem sarmackiego stylu życia było także noszenie się w charaktery­stycznym stroju z pasem kontuszowym, z karabelą. Atrybutem była też podgo-lona głowa. Także zbroja, uprząż konna, wyroby złotnicze często miały cechy wyrobów orientalnych.

ROKOKO

W sztuce europejskiej jest to ostatnia faza baroku, która trwała od ok. 1720 do 1780 r. Styl ten określa się późnym barokiem , a także stylem Ludwika XV. W Polsce szczególnie rozwinął się w czasach saskich – koniec XVIII w.
Cechą charakterystyczną stylu jest beztroskie, swobodne użycie zakrzywio­nych linii, które wyróżnia lekkie, niesymetryczne i płynne przechodzenie w co­raz to inne konfiguracje. Często wykorzystywane były motywy sztuki chińskiej, a w malarstwie dominowały sceny pasterskie, sielskie o wyraźnych związkach z mitologią klasyczną. Jest to styl wyróżniający się zmysłowością, wdziękiem, zamiłowaniem do natury, fantastyki, egzotyki. Lubowano się w małych po­mieszczeniach o ścianach zdobionych delikatną dekoracją płycinowo – ra­mową z wykorzystaniem malowanych scen rodzajowych, wzorzystych obić, luster i bogatej ornamentyki połączonej z elementami roślinnymi, fantastycz­nymi i zwierzęcymi. Styl ten ukształtował specyficzne i wyrafinowane formy w meblarstwie. W rzeźbie dominowały dzieła o liniach silnie poruszonych, „ka­pryśnych” i o dramatycznej ekspresji.
Wybitnymi twórcami rokoka byli malarze Antoine Watteau, Francois Boucher, Francesco Guardi, a w Polsce Jan Jerzy Plersch, Jakub Fontana.

MANUSKRYPT – INKUNABUŁ – KSIĄŻKA

Manuskrypt, to słowo pochodzące od słów łacińskich Liber manu scripts, czyli książka napisana ręcznie, co w odniesieniu do historii oznacza zabytek pi­śmiennictwa. Inną formą przypominającą rękopis jest inkunabuł. Tu kompozy­cja strony jest taka sama jak w rękopisie, ale teksty Biblii, czy innych dzieł natu­ry liturgicznej są w układzie dwuszpaltowym (jakoby w dwóch kolumnach), a dzieł o treści świeckiej jednoszpaItowy. Wszystkie dane o książce, tj. autor, dru­karnia, kiedy wydano itp. podawane są na końcu książki. Ogólnie przyjęte jest, że dzieła które powstały przed 1 stycznia 1501 r. nazywane są inkunabu­łami, powstałe po tym dniu – do 1800 r. mają nazwę starodruków. Przyjmuje się, że w tym przedziale czasu na terenie Polski wydano blisko 73 tyś. tytułów.
Inną formą książki jest kodeks, czyli zbiór kart złączonych na jednym z brze­gów. Karty kodeksu wykonywano z pergaminu, potem papieru, pisząc po obu stronach karty. Do najcenniejszych zabytkowych książek w Polsce zalicza się 20 dzieł, m.in. tzw. Złoty Kodeks Gnieźnieński z końca XI w, Ewangeliarz Kruszwicki – kodeks pergaminowy z XI w. Kodeks Baltazara Behema z początku XVI w.
Wspaniałe dzieła sztuki piśmienniczej powstawały w zakonnych skryptoriach, gdzie w osobnych salach umieszczone były specjalne pulpity zaopatrzone w pochyłą powierzchnię umożliwiającą rozkładanie ksiąg. Były też półki i szafy oraz przygotowane wcześniej specjalnie ostrzone przyrządy do pisania oraz inne narzędzia jak inkaust tj. atrament czarny i czerwony, ostre noże do wy­równywania nierówności, rysiki, pilniczki, rożki zwierzęce pełniące rolę kałama­rzy itp. Zakonników zajmujących się rękopiśmiennictwem nazywano skryba­mi.
Najstarsze polskie skryptorium klasztorne funkcjonowało na Świętym Krzyżu.
Wynalezienie czcionki i twórcze jej zastosowanie do druku przez Gutenberga około połowy XV w. umożliwiło masową i szybką produkcję książek. W tej for­mie książka, po licznych modyfikacjach funkcjonuje do dziś.