Historia

Muzea gromadzące zabytki przeszłości w diecezjach Polski zaczęto organizować w drugiej połowie XIX wieku. Zbiory muzealne we Włocławskim Seminarium Duchownym zaczęli zbierać księża Zenon i Stanisław Chodyńscy około roku 1870. Z ich prywatnych eksponatów gromadzonych przede wszystkim do celów naukowych (np. do wykładów z historii Kościoła), powstał zaczątek kolekcji nazwanej początkowo muzeum seminaryjnym.
Praktyka gromadzenia „dokumentów wiary” przez księży odpowiedzialnych za formację duchową przyszłych duszpasterzy w seminariach duchownych świadczy o rozumieniu powagi świadectw minionych pokoleń chrześcijan. Z tymi świadectwami należało zapoznać szczególnie tych, którym powierzy się depozyt wiary.
Pierwsze muzea kościelne powstawały na bazie kolekcji gromadzonych w budynkach seminaryjnych. Służyły objaśnianiu tradycji wiary Kościoła katolickiego, a księża dzięki swemu zaangażowaniu w tym także księża Chodyńscy dali początek muzeum zwanego później diecezjalnym.
Dzieje omawianego muzeum można podzielić na okres przedwojenny i powojenny.


Do II Wojny Światowej

Okres przedwojenny muzeum diecezjalnego to przede wszystkim przygotowanie odpowiedniego pomieszczenia, gromadzenie zbiorów (spora część z nich to ofiary składane przez kapłanów diecezji włocławskiej), To czas ich opracowania udokumentowania i formy ekspozycji. Z opublikowanych przed stu laty opisów dowiadujemy się, że w tym niewielkim muzeum: „eksponaty były rozmieszczone w szafach dębowych, odpowiednio urządzonych, rozstawionych w dwóch pokojach na strychu w pawilonie frontowym gmachu Seminarium. W skład zbiorów wchodziły: numizmaty i medale, pieczęcie i autografy znakomitych osób, szczątki starych ornatów i haftów kościelnych, kilka obrazów rzeźbionych i tryptyków ołtarzowych, zbiór sztychów i obrazów, olejny portret ks. Skargi, fotografie widoków i osób, tudzież wiele innych przedmiotów i okazów. Prowadzony był inwentarz zbiorów, który wskazywał czyim staraniem i ofiarą rzecz każda tu się dostała.

Zdjęcie ekspozycji muzealnej z około 1920 r., urządzonej w pomieszczeniach Seminarium Duchownego we Włocławku. Zdjęcie wykonane przez włocławski Zakład Fotograficzny „K.Szałwiński”

Zdjęcie ekspozycji muzealnej z około 1920 r., urządzonej w pomieszczeniach Seminarium Duchownego we Włocławku. Zdjęcie wykonane przez włocławski Zakład Fotograficzny „K.Szałwiński”


Opracowanie zbiorów

Zbiory księży założycieli pomnożył, rozwinął, uporządkował i spisał ks. Władysław Kubicki, profesor seminarium włocławskiego w latach 1899-1907, znawca i miłośnik starożytnych pamiątek. Wynajdywał on i zwoził z całej diecezji zaniedbane czy zapomniane zabytki, rozbudowując dotychczasowy zbiór seminaryjny do zbioru, który przyciągał uwagę znawców przedmiotu.
Przed wojną najcenniejszymi zabytkami Muzeum Diecezjalnego były obrazy cechowe, którymi interesował się Michał Walicki. Pięć z nich opisał w miarę dokładnie.min. w „ Wiadomościach Konserwatorskich” z 1929 r. W okresie II Rzeczpospolitej kolekcje z włocławskiego muzeum były już opracowywane, użyczane na wystawy ogólnopolskie i w pewnym zakresie udostępniane, np. w 1939 r. można je było zwiedzać „za porozumieniem z kustoszem, ks. prof. Brzuskim”.


Ofiary dla muzeum

Specyfika muzeów diecezjalnych polega na gromadzeniu zbiorów pochodzących z darów i przede wszystkim na tym, że w większości zabytki te mają znaczenie w podwójnym wymiarze: przedmiotów pełniących rolę użytkową w liturgii, przedmiotów kultu i jednocześnie dzieł sztuki. Wiele darów dla muzeum zaczęło napływać od kapłanów diecezji włocławskiej po utworzenie dlań specjalnego pomieszczenia w 1908 r. Bp Stanisław Zdzitowiecki dziękując inicjatorom utworzenia muzeum diecezjalnego, prosił zarazem, szczególnie kapłanów o przekazywanie swoich prywatnych zbiorów muzeum. Z podobnymi inicjatywami występowali także kapłani wobec swoich parafian. Apele te spotkały się z dużym odzewem. Wszelkie eksponaty przyjmowano z wielką wdzięcznością i odnotowywano je na łamach „Kroniki Diecezji Włocławskiej” i „Ateneum Kapłańskiego.”
W omawianym okresie rozwoju muzeum zwraca się uwagę na gromadzenie obiektów związanych ściśle z kultura religijną, a zwłaszcza tych, które zostały wyłączone z kultu. Owo ożywienie działalności w tym zakresie było z pewnością spowodowane wydaniem za pontyfikatu Piusa XI „Rozporządzenia o sztuce świętej. Prawidła i wskazówki praktyczne dla Komisji Diecezjalnych lub Krajowych Sztuki Kościelnej”. Rozporządzenie to miało formę instruktażową, uczącą jak obchodzić się z zabytkami muzealnymi, jak powinny wyglądać muzea kościelne i jaki zakres obowiązków spoczywa na komisjach diecezjalnych ds. sztuki sakralnej. Dokument ten został uznany za cenne źródło informacji w zakresie ochrony dziedzictwa Kościoła.


W czasie wojny i po wojnie

Eksponaty Muzeum Diecezjalnego tuż po 7 XI 1939 r. (data aresztowania profesorów i kleryków) stały się łupem wojennym okupanta , ulegając rozgrabieniu i rozproszeniu, przede wszystkim rzeczy cenniejsze, w tym argentaria. Część drobniejszych a cennych eksponatów z zasobów muzealnych została przez siostry służki, od lat opiekujące się seminarium, zamurowana w piwnicach gmachu pod refektarzem. W ten sposób część zbiorów przetrwało wojnę. Poza tym ocalały tylko nieliczne obiekty, reszta uległa zniszczeniu, rozproszeniu i „wypożyczeniu” lub też przywłaszczeniu na „wieczną rzeczy pamiątkę.Przez wiele lat powojennych szczątki przedwojennej kolekcji muzealnej przeleżały w dwóch salach na strychu seminaryjnym. Ostatecznie decyzję o reerekcji muzeum diecezjalnego podjęto dekretem ówczesnego Biskupa Ordynariusza z dnia 23 kwietnia 1995 r.
Na pomieszczenie reaktywowanej placówki przeznaczono część parteru budynku przy pl. Kopernika 2 (pierwotnie rezydencja Biskupa Krzysztofa Antoniego Szembeka z II poł. XVIII w. , później tzw. kolegium dla księży ). Muzeum zostało otwarte po 10 latach prac adaptacyjnych.
Wielką zasługę należy tu przypisać staraniom i trosce Księdza Biskupa Ordynariusza Wiesława Alojzego Meringa o to by jedna z najstarszych diecezji w Polce miała swoje muzeum, w którym prezentowana będzie jej historia.
Eksponaty – zdeponowane przez Pałac Biskupi, Seminarium Duchowne, parafie, zostały rozmieszczone w ośmiu salach i w korytarzu. Koncepcja wystroju i aranżacji wnętrz miała za zadnie utworzenie w salach takiej ekspozycji by ilustrowała poszczególne epoki, np. w sali barokowej znalazło się wspaniałe malarstwo europejskie, m.in. płótno caravaggionisty z pocz. XVII w. pt. „Chrystus z niewiernym Tomaszem” i wyjątkowy komplet kameryzowanych naczyń liturgicznych z pracowni augsburskiej z XVII w., pochodzący z kościoła parafialnego w Lubrańcu. Zwiedzający mają możliwość zapoznania się z opisem kolejnego okresu historycznego w dziejach diecezji, począwszy od sztuki romańskiej, a skończywszy na współczesności.
Dzięki pracy i zaangażowaniu wielu osób i firm udało się zrealizować wyznaczony cel jakim było otwarcie Muzeum. Dokonał tego w dniu 5 grudnia 2005 r

Po pięciu latach działalności Muzeum można stwierdzić, że sami proboszczowie dostarczają odnalezione na terenie swoich parafii zabytki, by uchronić je przed zniszczeniem i kradzieżą, a także, by służyły seminarzystom i zwiedzającym jako świadectwa historii.
Obecnie placówka posiada ok. dwóch tysięcy eksponatów, co stanowi prawie podwojenie tej liczby w stosunku do dnia jej otwarcia. Liczba ta bierze się z ciągłego pozyskiwania obiektów zabytkowych z parafii diecezji i od osób prywatnych.


Muzeum to również wystawy czasowe.

W ciągu pięciu lat działalności zorganizowało kilkanaście wystaw prezentujących osiągnięcia współczesnych twórców. Z racji obchodów Roku Chopinowskiego 2010 odbywały się koncerty muzyki poważnej, dla których tłem były zbytki malarstwa i sztuki złotniczej. Dzięki temu połączeniu powstaje niecodzienny klimat, którego nie ma w salach koncertowych. Wytwarzają się nowe, nieoczekiwane i zaskakujące zdarzenia artystyczne, nowe, żywe wartości.
Wystawy przyciągają do Muzeum osoby z różnych środowisk, które mają możliwość kontaktu ze współczesną sztuką sakralną w kontekście stałych ekspozycji znajdujących się w gmachu muzealnym. To połączenie „starego” z „nowym” daje pełny obraz ewolucji sztuki i kultury chrześcijańskiej. Placówka ta stała się doskonałym miejscem do prowadzenia dydaktyki muzealnej, która informuje zwiedzających, w tym również młodzież szkolną i studentów, o randze kultury na przestrzeni wieków.
Analizując całokształt działalności Muzeum, w jego ostatnich latach, nie trudno zauważyć, że jest tak organizowane i prowadzone , by przekazać to co święte, co piękne, co antyczne i co nowe. Jest ono „częścią integralną przejawów kultury i działalności duszpasterskiej” Kościoła Włocławskiego.